Η καθημερινότητα του αγρότη

 Οι συνθήκες δουλειάς στα χωράφια ήταν από δύσκολες έως απάνθρωπες. Αυτό γιατί οι δουλειές της υπαίθρου ήταν και είναι πάντα βαριές και δύσκολες, Γίνονταν γιατί έπρεπε, γιατί ήταν ζωτική ανάγκη, κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες. Ο ζευγολάτης έπρεπε να σπείρει το χωράφι του με τα βόδια ή τα άλογα, αυλακιά - αυλακιά, σπυρί - σπυρί το σιτάρι, το κριθάρι, το λαθούρι ή ότι άλλο, με το βοριά να τον διαπερνά και το κρύο και τη βροχή να του τσακίζει τα κόκαλα. Αργότερα θα 'πρεπε να σκάψει τ' αμπέλια με το ξινάρι. Να οργώσει πάλι και να σπείρει τις οψιμιές. Να τις σκαλίσει αργότερα ένα, δύο ή και τρία χέρια πολλές φορές, να τις καθαρίσει από τα ζιζάνια και να τις ποτίζει ανά τακτά διαστήματα, μένοντας μερόνυχτα ολόκληρα με τα πόδια στο νερό. Κι ερχόταν το Καλοκαίρι, η ώρα της συγκομιδής των δημητριακών που κάτω από το λιοπύρι έπρεπε να μαζέψει στάχυ -στάχυ τον κόπο του στ' αλώνι, κι από κει, μετά τ' αλώνισμα, να τον αποθηκεύσει, για να ζήσουν άνθρωποι και ζωντανά. Μετά τη συγκομιδή των πρώιμων, έρχεται η συγκομιδή των όψιμων, ο τρύγος, τα πατητήρια, το μάζεμα της ελιάς, το λάδι, δουλειές εξ ίσου δύσκολες και κοπιαστικές. Ο ίδιος άνθρωπος σαν τσοπάνης, έπρεπε να φροντίζει τα ζώα του γιατί από αυτά ζούσε. Έτσι έπρεπε να τους εξασφαλίζει τροφή, νερό και ζέστη για τους κρύους μήνες του Χειμώνα, καθώς και φροντίδα στη γέννα και στον θηλασμό των μικρών.

 

«Λαογραφικές σελίδες» του Νώντα Περ. Σακελλαρόπουλου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το παρόν βιβλίο «Λαογραφικές σελίδες» του Νώντα Περ. Σακελλαρόπουλου είναι ένα βιβλίο επικεντρωμένο στις εμφανίσεις του λαϊκού πολιτισμού κυρίως της επαρχίας Καλαβρύτων, απ' όπου καταγόταν ο συγγραφέας. Αυτό σημαίνει ότι στα περιεχόμενα των περιεχομένων στοιχείων του υλικού, του πνευματικού και του κοινωνικού βίου των κατοίκων της περιοχής, που συγκρίνονται στον λαϊκό και όχι στον λεγόμενο ανώτερο πολιτισμό, λόγω του παραδοσιακού, αυθόρμητου, ομαδικού και ενεργού χαρακτήρα τους, της σύνδεσής τους με μια μυθική αντίληψη του κόσμου, της επανάληψης και της αναδημιουργίας τους. Στα πρώτα κεφάλαια, που έχουν εισαγωγικό χαρακτήρα, αποτυπώνονται οι απόψεις του συγγραφέα για την επιστήμη της λαογραφίας και τη σημασία της, καθώς και για τη σχέση της με την παράδοση και τον τουρισμό. Το κύριο μέρος του βιβλίου ξεκινά με την καταγραφή των εθίμων, των συνηθειών και των τελετών που σχετίζονται με τους τρεις θεμελιώδεις σταθμούς της ανθρώπινης ζωής, δηλαδή την γέννηση, τον γάμο και τον θάνατο. Στη συνέχεια με αφετηρία την γιορτή των Χριστουγέννων διατρέχεται, ακολουθώντας το ημερολόγιο, ολόκληρο το έτος με τις σπουδαιότερες θρησκευτικές γιορτές (Χριστούγεννα - Πρωτοχρονιά – Θεοφάνια – Αποκριές) και τις σημαντικότερες γεωργικές εργασίες (θερισμός, αλώνισμα, τρύγος, φλούδος, ξυλοκοπή), για τις οποίες δίνονται αξιόλογες λεπτομέρειες που θα ξυπνήσουν αναμνήσεις στους παλαιότερους και θα εγείρουν το ενδιαφέρον των νεοτέρων. Ακολουθεί μια εκτενής και εμπεριστατωμένη περιγραφή των τεσσάρων βασικών εμποροζωοπανηγύρεων που διεξάγονταν στην επαρχία Καλαβρύτων και αποτελούσαν σημεία αναφοράς για την οικονομική και κοινωνική ζωή του τόπου, αλλά και για την επικοινωνία του με την υπόλοιπη Πελοπόννησο και την υπόλοιπη χώρα.

 

ΔΥΟ ΛΟΓΙΑ ΠΡΙΝ - ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ

Ο τόπος μας είναι πλούσιος σε λαογραφικά στοιχεία.  Φτάνει να ενδιαφερθεί να τα επισημάνουμε, να προσέξουμε και να τα καταγράψουμε.  Η γη μας έχει χυμούς ανεξερεύνητους, φτάνει να ξέρεις να τους στίγεις. Προσπάθησα και θέρισα λίγα στάχυα από το λειβάδι της. Όμως υπάρχουν κι άλλα και θα υπάρχουν. Δεν θα λείψουν ποτέ. Τίποτα καλύτερο, τίποτα ποιητικότερο, τίποτα πιο χαρούμενο δεν υπάρχει από τον ερχομό κάθε εποχής. Πανηγυρίζουμε για τον ερχομό της άνοιξης και χαιρόμαστε για το πράσινο ένδυμα της γης μας, για τα σπαρτά μας που μεγαλώνουν. Πανηγύρι ο θερισμός, γλέντι το αλώνισμα, τραγούδι ο τρύγος, απέραντη χαρά η ωρίμανση των καρπών, η συγκομιδή, η σοδειά μας. Πανηγύρι όταν ανοίγουμε τα βουτσιά μας με το καινούργιο κρασί, το βγάλσιμο του τσίπουρου. Πανηγύρι τα Χριστούγεννα με τα υπέροχα έθιμά τους, χαρά η χοιροσφαγή, ευτυχία τα Πασχαλόγιορτα.  Γλέντι και χαρά οι αρραβώνες, μεθύσι ο γάμος, τραγούδι η γέννηση.  Και πού δεν είναι χαρά!  Όλα γεμίζουν τη ζωή μας, μας δίνουν χαρά και κουράγιο για να βαδίσουμε χαρούμενοι, καμαρωτοί και υπερήφανοι στη ζωή μας.  Όλα συνθέτουν το μεγαλείο της ευτυχίας.  Χίλια καλά, χίλια ευχάριστα, εκτός από ένα παρατράγουδο: τον θάνατο. Είναι όμως κι αυτός μέσα στο παιχνίδι της ζωής.  Τις παραπάνω χαρές κατέγραψα και τις παραδίδω στους φίλους αναγνώστες μου. ΝΩΝΤΑΣ ΠΕΡ.  ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

 

 

Η ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ

Η Λαογραφία είναι το σημαντικότερο στοιχείο της ταυτότητας ενός λαού.  Η Λαογραφία γενικά εξετάζει τον λαϊκό μας πολιτισμό.  Η αξία της Λαογραφίας δεν μετριέται με τίποτα.  Είναι ένα θέμα τεράστιο, αστείρευτο και ατέλειωτο. Η Λαογραφία αποτελεί έναν αξιόλογο τομέα των ανθρωπολογικών επιστημών και συμβάλλει κατά θετικός τρόπος στην κατανόηση των ανθρώπων και των λαών.  Η Λαογραφία με το ξεδίπλωμα του προγονικού πολιτισμού και των εκδηλώσεων ενός λαού στο παρελθόν βοηθάει στον διαχωρισμό των ανθρώπων ενός τόπου από τους ανθρώπους ενός άλλου τόπου.  Είναι η επίδραση αυτής της κληρονομιάς που τους διαφοροποιεί ανθρώπους μιας συγκεκριμένης περιοχής από τα γνωρίσματα μιας άλλης. Η μελέτη μας είναι περισσότερο σήμερα και χρειάζεται για λόγους ιστορικής γνώσης, αλλά και πρακτικής σκοπιμότητας, για τη ρύθμιση της εξελικτικής πορείας του πολιτισμού μας, γιατί μόνον όταν λαμβάνονται υπ' όψιν οι πολιτιστικές ρίζες του παρελθόντος διασφαλίζεται η ιστορική συνέχεια.  Και για να γίνει αυτό καλύτερα κατανοητό, θα αναφερθεί ένας μύθος.

 

ΠΑΡΑΔΟΣΗ, ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ

Στον όμορφο τόπο που γεννηθήκαμε και κατοικούμε, με μια αδιάκοπη διεργασία αιώνων, έχει διαμορφωθεί ένας ιδιαίτερος τρόπος ζωής και ένα θαυμάσιο ήθος ανθρώπων, που δικαιωματικά μπορεί να χαρακτηριστεί ανώτατα ελληνικά.  Αυτό το ήθος και αυτό το ύφος παραδίδονται από γενιά σε γενιά από τους μεγαλύτερους και παλαιότερους και παραλαμβάνονται από τους μικρότερους και νεότερους, ως πολύτιμη παρακαταθήκη του ελληνικού έθνους, συγκροτώντας αυτό που λέμε ελληνικά ήθη, έθιμα και παραδόσεις. Όταν γυρίζουμε το βλέμμα μας στις συνήθειες και τις παραδόσεις των περασμένων χρόνων, σε καμιά περίπτωση δεν μπορούμε να το θεωρήσουμε σαν παρελθοντολογία, στείρα και άγονη ανακύκλωση ηθών και εθίμων και επιστροφή σε ξεπερασμένα πρότυπα ζωής.  Αντίθετα οι παραδόσεις αυτές συνιστούν μια αέναη ζωντανή παρουσία μέσα στη ζωή του έθνους μας, μια δημιουργική και καρποφόρα αρχή για τη ζωή και το μέλλον μας.  Γιατί όσο πιο βαθιές είναι οι ρίζες ενός λαού, τόσο πιο μεγάλη είναι η δύναμη του, τόσο πιο μεγάλες και εντυπωσιακές οι έκθεση του ιστορικού του βίου.  Με αυτές πάντοτε τις βασικές σκέψεις και αλήθειες ξεκίνησαν εδώ και πολλά χρόνια και συνεχίζεται αδιάκοπα μια μεγάλη και συστηματική προσπάθεια από τους ακούραστους εραστές της Λαογραφίας μας να συγκεντρώσουμε τον λαϊκό μας θησαυρό, να καταδείξουν την αξία της ελληνικής παράδοσης και να διατηρήσουν ζωντανή, γιατί μόνο με αυτό τον τρόπο μπορούμε να γνωρίσουμε το αληθινό και γνήσιο πρόσωπο του τόπου μας, τον χαρακτήρας της πατρίδας μας και τον ίδιο μας τον εαυτό.  Έτσι σε δύσκολες ώρες για τον Έθνο μας, σε μεγάλες εθνικές συμφορές και σε πολλές προσπάθειες ανατροπής και αμφισβήτησης για τα ίδια τα θεμέλια της ζωής, ο ελληνικός λαός στηρίχτηκε και διατήρησε ακμαίο το αθάνατο και απαραχάρακτο υψηλό ελληνικό φρόνημα και την ιστορική ελληνική γλώσσα του.

 

ΉΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ

Δεν γιορτάζουμε Χριστούγεννα ελληνικά.  Γιορτάζουμε Χριστούγεννα «νόθα».  Δεν είναι υπερβολή. Μπολιαστήκαμε με ξένες συνήθειες προς τις παραδόσεις μας, άγνωστες μέχρι πρότινος Από τα ξένα και τα αλαργινά εισέβαλαν καινούργιες συνήθειες, ξενόφερτες συνήθειες και κούρσεψαν τα παραδοσιακά κάστρα μας.  Στρώθηκαν, θρονιάστηκαν στα μεσογειακά σπίτια μας, στα άγνα και ανόθευτα χωριά μας. Έθιμα βόρεια και δυτικοευρωπαϊκά από τη Γερμανία, τη Σκανδιναβία, τη Σαξονία, τη Γαλλία, την Αγγλία, την Ιταλία και αλλού. Πριν σαράντα χρόνια, κανένας σχεδόν Έλληνας δεν ήξερε τι   ήσαν τα χριστουγεννιάτικα δέντρα, τα γκι και τόσα άλλα.  Στη βόρεια Ευρώπη όμως που επικρατεί το καθολικό και το προτεσταντικό θρησκευτικό δόγμα, είχαν και έχουν τα Χριστούγεννα επί κεφαλής και κορώνα των γιορτών, ενώ η ανατολική Ορθόδοξη εκκλησία είχε τη Λαμπρή (Πάσχα) κορυφαία γιορτή του χρόνου.  Σήμερα ακολουθούμε κι εμείς τα έθιμα του Βορρά και της Δύσης. Κάναμε τα Χριστούγεννα πρώτη γιορτή του χρόνου με «ρεβεγιόν» ξενόφερτο όλως διόλου, με γαλοπούλες, με κεριά και λαμπάδες και τόσα άλλα. Δεν είμαι υποστηρικτής του σωβινισμού, της αρτηριοσκληρωτικής σκέψης και της καθυστέρησης και δεν απορρίπτω τα παραπάνω, αλλά έγραψα κάποτε στην κατοχή: «Κάθε παλιό π' αναθυμιέμαι κι από 'να νέο καταριέμαι». Στα χρόνια του μεσοπολέμου, πολύ δε περισσότερο πριν από αυτόν, σε κανένα ελληνικό σπίτι δεν στόλιζαν το έλατο, γιατί είναι της βόρειας Ευρώπης έθιμο.  Ελάχιστα μόνο πλουσιόσπιτα, που είχαν σχέσεις με το εξωτερικό, στόλιζαν.  Οι άλλοι δεν ήξεραν τι πράγμα ήταν αυτό.  Αργοτερα στην επάρατη Κατοχή, που οι Γερμανοί διαφέρουν τον τόπο μας, είχαν το θράσος να στολίζουν. χριστουγεννιάτικα δέντρα.  Πρόκληση και θρασύτητα για τον πεινασμένο Ελληνικό λαό, αλλά και για τα κακουργήματα που έκαναν κάθε μέρα «εν ονόματι της Θείας Πρόνοιας», που επικαλούνταν ο Χίτλερ.  Από αυτούς το παρέλαβαν μερικοί ξενομανείς πλούσιοι και το υιοθέτησαν.  Και επειδή η αρρώστια είναι κολλητική, τους ακολούθησε και ο υπόλοιπος ελληνικός πληθυσμός, κυρίως στις πόλεις.  Και επειδή ήταν ένα στοιχείο ευπρόσδεκτο, το υιοθέτησαν όλοι και σήμερα δεν υπάρχει σπίτι, ακόμα και στα χωριά μας, που δεν στολίζει χριστουγεννιάτικο δέντρο.

 

ΘΕΡΙΣΜΟΣ – ΔΕΜΑΤΙΑ – ΘΗΜΩΝΙΕΣ – ΑΛΩΝΙΣΜΑ

Ο θερισμός ή το θέρισμα στις ορεινές αγροτικές περιοχές των Καλαβρύτων γίνεται δύο φορές το χρόνο.  Ο ένας με το θέρισμα του σιταριού τον μήνα Ιούλιο και ο άλλος τον Οκτώβριο με το θέρισμα του αραποσιτιού (αραβοσίτου).  Ο θερισμός αρχίζει πολλές φορές και τον Ιούνιο. Προηγούνται πάντοτε τα κριθάρια και ακολουθούν τα σιτάρια.  Τα κριθάρια σπέρνονται γρηγορότερα και θερίζονται γρηγορότερα.  Μπαίνουν στον θεό τέλος Ιουνίου με αρχές Ιουλίου. Το θέρισμα του σιταριού είναι κουραστικό, κοπιώδες, επίπονο και διαρκεί πολλές μέρες.  Για να μπουν στο θέρο, ετοιμάζουν τα δρεπάνια τους οι γυναίκες.  Ότι οι θερίστριες, γιατί συνήθως γυναίκες μονάχα θερίζουν τα σιτάρια και σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις και άνδρες, έχουν τα δρεπάνια τους.  Όσοι έχουν λίγα σπαρτά, τα θερίζουν μόνοι τους, όσοι έχουν πολλά, παίρνουν πολλές θερίστριες με πληρωμή ή και «δανεικολογία».  Ο θερισμός αρχίζει πρωί – πρωί με την δροσιά.  Όταν πρωτομπαίνουν στην άκρη του χωραφιού, στο κάτω μέρος συνήθως, τον κάνουν σταυρό τους, επικαλούνται τη βοήθεια του Θεού κι αρχίζει το θέρισμα.  Θερίζουν τρεις καλές χεριές, όσο δηλαδή χωράει ή μια χούφτα, τις ενώνουν, ξεχωρίζουν τις μακρύτερες καλαμιές και τις δένουν σε χερόβολο.  Εκεί που θα πετάξουν το πρώτο χερόβολο, πετάνε κι άλλα δέκα ως δεκαπέντε και σχηματίζονται μικροσωροί εδώ κι εκεί μέσα στο χωράφι. Ο θερισμός κρατάει όλο τον Ιούλιο και μερικές φορές και πέραν αυτού, προκειμένου να γίνουν για θέρισμα και τα σπαρτά στα βουνά, τα οποία αργούν λίγο να γίνουν λόγω του κρύου.  Τα χερόβολα μένουν στο χωράφι λίγες μέρες για να ξεραθεί καλά η καλαμιά τους.  Το θέρισμα του σιταριού είναι κουραστικό, γιατί μαζεύονται χεριές – χεριές οι καλαμιές, ξεχωρίζουν τα παράσιτα (αίρα, αγκάθια, παλιόχαρτα κ.λπ.).

 

Ο ΤΡΥΓΟΣ

Σε όλα τα χωριά των Καλαβρύτων ο τρύγος είναι μια από τις ευγενέστερες γεωργικές απασχολήσεις.  Ο τρύγος είναι γλέντι, ένα σωστό πανηγύρι.  Κόσμος πάει κι έρχεται στους δρόμους από το χωριό στον κάμπο, που βρίσκονται τα αμπέλια.  Είναι η «βεντέμα» της δουλειάς, όπως την λένε οι χωρικοί μας.  Πρέπει πρώτα να γίνει ο τρύγος, πρέπει πρώτα να μπει το κρασί στο σπίτι, στο  βαγένι και έπειτα να ξεκινήσει η συγκομιδή του αραβοσίτου, των φασολιών, των χαρωνιών, του χόρτου, των καρυδιών, των μήλων, των αχλαδιών και όλης γενικώς της σοδειάς του καρπού, που για έναν ολόκληρο χειμώνα που για τροφή της οικογένειας. Αντίθετα με τις άλλες δουλειές ο τρύγος που θα ανοίξει αποβραδίς.  Ο νοικοκύρης του σπιτιού με όλη την φαμελιά του θα κατέβουν στο αμπέλι για την τρύγο. Αυτός μπαίνει πρώτος στο αμπέλι και   αρχίζει η κοπή των σταφυλιών με τραγούδια και με χαρές, ενώ τα μικρά παιδιά βιώνουν πραγματικά στιγμές ευτυχίας. Όλοι με τις φαλτσέτες στο χέρι κόβουν τα σταφύλια και γεμίζουν τις κοφίνες, ενώ οι πιο γεροί τις μεταφέρουν στην άκρη του αμπελιού, τις αδειάζουν πάνω σε στρωμένες αντρομίδες και σιγά - σιγά γίνεται σωρός.  Κοντά βρίσκεται η μεγάλη κάδη με την πατητή, για να δεχτεί τα λιωμένα σταφύλια, τον μούστο.  Οι τρυγητές προχωρούν αράδα – αράδα, για να ξέρουν τη σειρά.  Δεν έχει κούραση το αμπέλι.  Το αμπέλι είναι χαρά.  Και όσο περισσότερο κρασί έχει, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η χαρά. Τα αμπέλια του χωριού βρίσκονται όλα μαζί και οι τοποθεσίες είναι ορισμένες, για να είναι προφυλαγμένα.  Η ημέρα του Τρύγου ορίζεται από το Κοινοτικό Συμβούλιο και είναι όλοι υποχρεωμένοι να πειθαρχήσουν.  Συνήθως ο τρύγος ορίζεται για την 25η Σεπτεμβρίου ή αρχές Οκτωβρίου, ανάλογα με την ωρίμανση των φυλιών.  Όλες οι οικογένειες έχουν το αμπέλι τους, όλοι θα βάλουν το κρασί της χρονιάς τους και όλοι μαζί αρχίζουν τον τρύγο. Ο τρύγος κρατάει   πέντε έως δέκα μέρες και καθένας τρυγάει τουλάχιστον για ένα τριήμερο.  Τα βράδια, τα όμορφα βράδια πολλοί κοιμούνται στα αμπέλια.  Ανάβουν φωτιές για να ζεσταθούν, συναθροίζονται πολλοί μαζί, στρίβουν το τσιγαράκι τους οι άνδρες και συζητούν για τους κόπους τους, τα έξοδα που έκαμαν για το αμπέλι, για τη σοδειά τους, για το φτιάξιμο του κρασιού, για τα σχέδιά τους, ώσπου. να έρθει η ώρα του ύπνου.